Her Şey Hemen Olsun İstemek: Dürtüselliğin Görünmeyen Hikâyesi
“İstiyorum ve hemen olsun.”
Günümüzde birçok insanın fark etmeden yaşadığı temel sorunlardan biri budur. Trafikte bekleyememek, mesajlara anında cevap gelmeyince huzursuz olmak, hedeflere kısa yoldan ulaşmak istemek, alışveriş yaparken düşünmeden karar vermek ya da duygularını kontrol edemeden hareket etmek…
Bütün bunların ortak noktası dürtüselliktir.
Dürtüsellik yalnızca sabırsız olmak değildir. Dürtüsellik; kişinin o anda hissettiği duygu veya isteği ertelemekte zorlanması, sonuçlarını düşünmeden davranışa geçmesi anlamına gelir. Aslında kişi, davranışını değil, içindeki yoğun duyguyu kontrol etmekte zorlanmaktadır.
Peki insanlar neden dürtüsel olur?
- Aşırı Katı Kurallarla Büyümek
Bazı çocuklar çocukluklarını yaşayamazlar.
“Öyle otur.”
“Öyle gülme.”
“Ağlama.”
“Yanlış yapma.”
“Dikkat et.”
Çocuk sürekli kontrol altında büyüdüğünde kendi isteklerini bastırmayı öğrenir. Çocukluk döneminde bastırılan ihtiyaçlar ise yetişkinlikte farklı şekillerde geri dönebilir.
Çünkü insan zihni uzun süre baskılanan arzuları sonsuza kadar susturamaz.
Yetişkin olduğunda artık kimse onu kontrol etmiyordur. Bu kez yıllarca bastırılmış tarafı kontrolü ele alır.
“Canım istedi, yapacağım.”
“Bekleyemem.”
“Hemen olsun.”
Aslında görünen dürtüsellik, yıllarca bastırılmış özgürlüğün telafisidir.
- Aşırı Koruyucu Ebeveyn Tutumları
Bazı çocuklar hiçbir zaman beklemeyi öğrenemez.
Canı acıkmadan yemek gelir.
Sorun yaşamadan çözülür.
Üzülmeden teselli edilir.
İstemeden önce ihtiyaçları karşılanır.
Bu çocuklar dünyanın kendi isteklerine göre çalıştığını düşünerek büyüyebilirler.
Oysa gerçek hayat böyle değildir.
İş hayatında beklemek gerekir.
İlişkilerde hayal kırıklıkları yaşanır.
Başarı emek ister.
İstekler her zaman hemen gerçekleşmez.
Çocuk küçük yaşta gecikmiş hazla tanışmadığında yetişkinlikte beklemek onun için ciddi bir stres kaynağı olur.
Bu nedenle dürtüsellik bazen şımarıklıktan değil, hiç öğrenilemeyen sabır becerisinden kaynaklanır.
- Duygusal Yoksunluk
Dürtüselliğin en az fark edilen nedenlerinden biri de duygusal yoksunluktur.
Çocuk ihtiyaç duyduğu sevgiyi, güveni ve görülmeyi yeterince alamadığında içinde sürekli boşluk hissi taşır.
Bu boşluk yetişkinlikte farklı yollarla doldurulmaya çalışılır.
Ani alışverişler…
Kontrolsüz yemek yeme…
Riskli ilişkiler…
Madde kullanımı…
Sosyal medyada saatler geçirmek…
Aslında kişi bunları istediği için değil, içindeki boşluğu birkaç dakikalığına susturabilmek için yapmaktadır.
Sorun davranış değildir.
Sorun, davranışın düzenlemeye çalıştığı duygudur.
Dürtüsellik Bir Karakter Özelliği Değil, Bir Moddur
Şema terapiye göre dürtüsellik çoğu zaman “Dürtüsel Çocuk Modu” ile ilişkilidir.
Bu mod aktif olduğunda kişi yalnızca o anki ihtiyacını görür. Sonuçları düşünmek zorlaşır.
İçindeki çocuk şöyle der:
“Şimdi istiyorum.”
“Bekleyemem.”
“Kurallar bana göre değil.”
“Sonrası sonra düşünülür.”
Bu modun ortaya çıkmasının altında çoğu zaman geçmiş yaşantılar vardır. Katı kurallar, aşırı koruyucu ebeveynlik ya da duygusal ihmal gibi deneyimler, kişinin sağlıklı öz denetim geliştirmesini zorlaştırabilir.
Çözüm Nedir?
Dürtüselliği azaltmanın yolu kendini sürekli yasaklamak değildir.
Asıl amaç, dürtüyü bastırmak değil, onunla araya küçük bir mesafe koyabilmektir.
“Şu an bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa hissettiğim duygudan kaçmak için mi?”
Bu soruyu sorabilmek bile beynin düşünerek karar veren bölümünü yeniden devreye sokar.
Bekleyebilmek öğrenilebilir.
Hayal kırıklığına dayanabilmek öğrenilebilir.
Duygularla kalabilmek öğrenilebilir.
Çünkü gerçek psikolojik güç, istediğini hemen elde etmek değil; istediğini erteleyebilme kapasitesidir.
İşte öz denetim de tam olarak burada başlar.